Thứ Tư, ngày 27 tháng 8 năm 2014

THẦN TƯỢNG NGUYÊN NGỌC?

Không ngờ bài về Trần Độ của tôi được Đặng Thanh Sơn chia sẻ trên fb lại được bạn đọc quan tâm và “cãi nhau” to. Văn hóa Việt mình bênh ai hay không không chỉ vì đúng sai mà còn vì tình cảm nữa. Nên tôi thấy có những ý chưa được đúng. Với chính trị tư tưởng  sự đúng sai sẽ làm ảnh hưởng đến cuộc sống người dân của cả một đất nước cho nên cần phải khách quan. Hiểu vậy nên tôi viết hoàn tòan khách quan, không vì tình cảm cá nhân. Với Trần Độ và Nguyên Ngọc về tuổi vào hàng cha chú tôi, hoàn toàn không có dính dáng gì đến tôi.  Mà tôi viết vì, vốn luôn như vậy, với sự hiểu biết của mình tôi muốn phân tích những điều phức tạp mà với người thường khó mà hiểu chính xác được, chỉ mong làm được một điều có ích. Vậy thôi! Còn đã viết thì phải tỏ thái độ trước sự đúng sai, vì tôi không phải là thằng cơ hội và ba phải. Mà tôi đã viết là viết cụ thể: về ai? Về cái gì? Nếu sai tôi chịu trách nhiệm chứ không phải nói bừa!
           Thấy cuộc tranh luận trên fb của Đặng Thanh Sơn vẫn có những người thần tượng Nguyên Ngọc quá, tôi đăng bài này:

ĐÔNG LA
NGUYÊN NGỌC – NHÀ TƯ TƯỞNG?

Phạm Xuân Nguyên trong dịp Nguyên Ngọc tròn 80 xuân đã viết bài Chính ủy Nguyên Ngọc chào mừng trên  Tuanvietnam.net (20/09/2012), cho Nguyên Ngọc là “một nhà tư tưởng”!
Trên trang boxitvn.net cũng đăng bài Nguyên Ngọc -  Một nhà văn hóa, một tài năng, một nhân cách lớn đưa tin về buổi gặp mặt do tạp chí Tia sáng tổ chức mừng sinh nhật ông:

Thứ Ba, ngày 26 tháng 8 năm 2014

DUYÊN NỢ GIỮA TRẦN ĐỘ VÀ NGUYÊN NGỌC


Giờ đây trên mặt trận chống đối nào chúng ta cũng thấy có mặt Nguyên Ngọc. Nhân dịp có “Thư ngỏ” đòi “lật Đảng” của 61 vị mà Nguyên Ngọc cũng có mặt, tôi cho đăng lại bài viết về ông Trần Độ, người từng là “sếp” trực tiếp của Nguyên Ngọc, mà theo suy nghĩ thông thường,  không ai có thể nghĩ Trần Độ lại sai phạm rồi đi đến “trở cờ”!
ĐÔNG LA

ĐÔNG LA
TRẦN ĐỘ - MỘT CON NGƯỜI, HAI CUỘC ĐỜI
       
Tướng Trần Độ có 2 cuốn hồi ký (Xin xem Hồi ký Trần Độ trên http://vnthuquan.net/).  Cuốn đầu có thể nói như trang sử vàng chói lọi của cuộc đời ông; và cuốn sau: “nhật ký rồng rắn”, tiếc thay, ông lại nói ngược với cuốn trước.
Trong cuốn đầu, "Đổi mới, niềm vui chưa trọn", ông đã tổng kết cuộc đời mình như sau:
 “Năm 1943, trong đoàn tù từ Sơn La về Hà Nội để lên tàu ra Côn Đảo, đến Hòa Bình tôi đã vượt ngục thành công và một hạnh phúc lớn bất ngờ đến với tôi, được Đảng phân công làm người giúp việc cho đồng chí Tổng bí thư Trường Chinh … Ngày 7 tháng 5 năm 1954, trong chiến hào Điện Biên phủ, tôi và anh Lê Trọng Tấn đã ôm chặt nhau, sung sướng nghẹn ngào khi được tin chính các chiến sĩ Đại đoàn 312 của mình đã bắt sống tướng Đờ Cát ngay trong hầm chỉ huy của nó.
Hơn mười năm sau, với cương vị Phó chính ủy Quân giải phóng miền Nam, tôi lại được hưởng niềm vui lớn khác của chiến thắng, lần trước là thắng Pháp, bây giờ là thắng Mỹ”.

Chủ Nhật, ngày 24 tháng 8 năm 2014

VĨNH BIỆT NHÀ VĂN ANH ĐỨC

Hôm nay được tin nhà văn Anh Đức qua đời, tôi có những cảm xúc bâng khuâng. Tôi chỉ viết vậy vì tôi không có quan hệ đặc biệt gì, ông chết ở tuổi 80 cũng là thọ theo lẽ thường của quy luật sinh lão bệnh tử, nếu tôi viết “vô cùng thương tiếc” sẽ là xạo. Với tư cách nhà văn thì ông có tác phẩm Hòn Đất mà tôi đọc hết, một tác phẩm đã thể hiện rất sống động cuộc sống thời chiến rất ác liệt ở miền cực Nam của tổ quốc, với nhân vật chị Sứ đã trở thành một biểu tượng anh dũng bất khuất của phụ nữ VN.
Còn chuyện tôi bâng khuâng chính là vì tôi đã có gặp ông. Hồi tôi “chơi” với Nhà thơ Chế Lan Viên thì còn trẻ nên hay làm liên lạc đưa thư cho ông. Nhớ lại thấy thật lạ, thời đó (1989, năm CLV mất), một nhà thơ cỡ Chế Lan Viên rất mong có cái điện thoại bàn cũng không được, chính vợ ông là Nhà văn Vũ Thị Thường nói với tôi thế. Còn giờ người chạy xe ôm ở thành phố, bà đi cấy ở quê tôi cũng có điện thoại di động. Nhìn lại thế mới biết, đất nước mình “tiến” nhanh thật!
Hồi ấy Chế Lan Viên ở Bà Quẹo còn hoang vu lắm, còn là ngoại thành, tuần nào tôi cũng đến nhà ông, khi về trên “phố”, thỉnh thoảng ông lại gởi mấy chữ hoặc nhờ tôi nhắn tin gì đó cho các ông như Anh Đức, Viễn Phương, Bảo Định Giang, v.v… Qua cô Anh Thơ và Chế Lan Viên, gần như tôi đã gặp hết những người văn chương nổi tiếng sống ở TPHCM. Nhưng tôi không thân thiết với ai cả. Trước hết là vì họ không thích tôi. Còn tôi, với họ tôi chỉ là trẻ con, nhưng thú thật tôi hợp với những người giầu trí tuệ hơn. Nhiều người có tài nhưng họ chủ yếu viết bằng năng khiếu.  Còn một số ít hơn, thậm chí rất ít, là những người vừa có năng khiếu vừa có trí tuệ cao sâu, nên họ quan tâm đến lý luận. Như Chế Lan Viên, Hoài Anh chẳng hạn. Tôi thích gặp những người này, và ngược lại, họ cũng thích tôi, dù tuổi tác cách nhau rất xa. Gặp nhau có thể trò truyện liên miên, hoặc có chuyện thì không cần nói cũng hiểu . Lần đầu tiên đọc thơ tôi, Chế Lan Viên còn vào trong buồng bê chồng bản thảo ra khoe cách làm thơ với tôi nữa kia mà, một điều mà đến nay tôi vẫn còn kinh ngạc!
Còn một điều kỳ lạ nữa khiến tôi nhớ tới Anh Đức nhưng lại không liên quan gì đến ông mà chính là em ông, bà Tuyết! Chuyện  hơi dài, tôi phải “kể có đầu có đuôi”.
Nếu cuộc đời là một đồ thị thì năm 1989 là đáy của cuộc đời tôi. Năm ấy tôi là chủ nhiệm đề tài chiết xuất thành công chất có khả năng chống ung thư là Vinblastine trong dược liệu là cây dừa cạn. Không ngờ bà viện trưởng mới lên muốn loại tôi khỏi đề tài. Một ông cùng quê khuyên tôi nên đi Liên Xô “buôn” một chuyến, có tiền rồi thì tính sau. Tôi làm hồ sơ, viện trưởng ký ngay và tuyên bố “Anh Hùng xin nghỉ làm ở viện để đi Liên Xô!”. Nhưng mang hồ sơ đi nộp thì tôi bị choáng khi nghe tin “Tuần sau anh đi thi tiếng Nga nhé!”. Ở viện dược tôi mới được học tiếng Anh tập trung gần 1 năm về, còn tiếng Nga học có 400 tiết ở đại học gần như tôi đã quên hết. Như có số phận xếp đặt, tôi được giới thiệu một anh bạn sinh viên tiếng Nga tên là Khải giỏi nhất Trường ĐHSP đến dậy. Sau một tuần tôi đi thi, giám khảo là một bà người Nga to như con voi, ở chỗ chính là Tổng Lãnh sự quán Trung Quốc bây giờ. Tôi đã thi đậu như có phép tiên, chủ yếu là mánh chứ học 1 tuần sao giỏi được, nhưng thi nói trực tiếp với giám khảo muốn mánh mà dốt thì cũng không thể mánh được. Về khoe cô Anh Thơ, cô ấy bảo “Cháu đúng là người thông minh nhất mà cô đã gặp”. Thi đậu, tôi phải có giấy của Liên Hiệp Dược, một cơ quan trung gian dưới Bộ Y tế, mới được đi. Không ngờ cái ông to nhất ở đó bảo:
-Nghe nói anh hay gây mất đoàn kết ở viện nên tôi không cho anh đi.
-Tôi như thế nào thì phải bị ghi lý lịch, chứ ông chỉ nghe người ta nói thì tôi giết người ông cũng tin à?
-Tôi không cho anh đi là không cho!
Tôi buồn nản ra về. Lý tưởng XHCN quả là tươi đẹp nhưng những người xây dựng là những người mới trong rừng ra, còn nguyên vẹn máu phong kiến tiểu nông, cục bộ, kỳ thị vùng miền, tùy tiện ban bố luật pháp. Tiếc là đến tận hôm nay cũng vẫn còn nhiều, như chuyện ông Hành ở Bình Phước chẳng hạn. Tôi đã và sẽ không đi đấu tranh cho “dân chủ”, đòi thay đổi chế độ, vì biết tất cả những yếu kém của xã hội chúng ta chính là do trình độ xã hội chứ không phải do chế độ xã hội, với trình độ kém thì có theo chế độ nào cũng vậy thôi. Còn lúc đó thì tôi đã thực sự bị dồn tới đường cùng.
Không ngờ một sáng tôi tới viện, người ta bảo “Có chị Tuyết viện phó mới về muốn gặp mày đấy”. Tôi đi gặp, lúc này chưa biết bà là em ông Anh Đức, mà bà cũng không thể biết tôi quen ông Anh Đức, vì với Anh Đức lúc đó tôi không là gì. Bà Tuyết hỏi: “Có phải em thi đậu đi Nga mà Liên Hiệp không cho đi phải không? Chị sẽ giúp, chị sẽ lên tận Bộ xin giấy cho em”. Bà nói thật và vì thế tôi đã được đi Liên Xô. Lẽ ra phải đi 6 năm nhưng mới được hơn nửa năm tôi đã “chuồn” về. Chuyến đi “buôn” xuyên quốc gia tôi chỉ được mấy “chỉ”, lời nhất là một chuyến du lịch không mất tiền tại Leningrat, một trong những thành phố đẹp nhất thế giới, mà thú vị nhất là được thăm viện bảo tàng lừng danh Hermitage, hướng dẫn viên chính là anh bạn hiện là facebooker Ke Nguyenkhac . Nhưng có điều kỳ lạ là bà Tuyết sau đó cũng đi khỏi viện. Cứ như bà ấy về viện chỉ để giúp tôi xong rồi đi! Chuyện này chính là một trong những chuyện đã xảy ra trong cuộc đời tôi khiến tôi đã nghĩ rằng cuộc đời đúng là có sự xếp đặt của số phận! Rồi những ngày hôm nay, tôi được gặp cô Vũ Thị Hòa cũng chính là như vậy.
Còn nhà văn Anh Đức, Nam mô A-di-đà Phật, xin cầu cho linh hồn ông được siêu thoát!
24-8-2014
ĐÔNG LA

NỀN VĂN MINH BỊ CHẶT CỤT ĐẦU

Vụ nhà báo bị chặt đầu ghê gớm quá! Nên tôi muốn làm một bài thơ. Một điều chứng tỏ nhà thơ có tài hay không là phải thể hiện được cuộc sống sôi động đang diễn ra. Phải có trí tuệ để hiểu đúng bản chất vấn đề, phải có tài thơ để thể hiện bằng ngôn ngữ thơ độc đáo của riêng mình. Nếu làm được và người đọc cảm thụ  được, ta sẽ thấy thơ có khả năng biểu đạt ghê gớm, chỉ mấy câu thôi mà có thể diễn tả được những điều mà cả những cuốn sách dầy cũng không nói được. Nên cùng trong giới sáng tác, người ta vẫn thường rất nể trọng nhà thơ có tài. Chế Lan Viên là người như vậy.
 

Thứ Bảy, ngày 23 tháng 8 năm 2014

THƠ THẨN CUỐI TUẦN

          Thế nào là thơ hay là một câu hỏi khó trong cái thời thực dụng, nhố nhăng và loạn chuẩn này. Như người ta từng tốn công tốn của để rồi chấm cái luận văn mất dậy, ca ngợi thứ thơ ngổ ngáo, bẩn thỉu, tục tĩu, phản luân thường đạo lý,… 10 điểm. Bị phê phán, thu hồi thì lại có một lũ, một lĩ trí thức bảo vệ. Họ lấy cớ để quấy rối thôi chứ có biết gì về cái luận văn đâu!
           Thời buổi thực dụng, nghệ thuật cần kích động, cần nhiều nhấp nha nhấp nháy để gây chú ý, bán vé thu tiền. Các cuộc thi đều khuyến khích cái tôi xù lông nhím, khuyến khích cái lập dị. Nên có lúc thi hát mà như thi hét, người mẫu thì ép xác, mặt vêu vao, cổ ngẳng ra, tay chân như xe điếu. Đó hoàn toàn không phải là cái riêng, cái độc đáo, sáng tạo. Vì vậy đã dẫn tới tình trạng những cái sâu sắc, tinh tế, hài hòa, cân đối thì bị dồn đến chân tường!
Vậy mà giờ đi bàn chuyện thế nào là thơ hay thì đúng là hâm thật. Nhưng với cuộc chiến bảo vệ nhân tính, hướng con người đến chân, thiện, mỹ thì nói nhiều bao nhiêu về cái tốt, cái đẹp cũng không đủ, còn cái độc ác, cái đểu cáng thì dù có ít bao nhiêu cũng vẫn là thừa. Nên tôi lại cứ bàn về thơ. Ai không thích thì đi chỗ khác chơi!
 Thơ hay trước hết là nhà thơ phải sáng tạo ra thơ của mình cái đã, nghĩa là phải sáng tác bằng cách nghĩ, cách cảm của mình, không xào xáo lại những cảm xúc chung chung, những hình ảnh mòn cũ. Dù có bao chủ nghĩa, trường phái, nhưng nói thơ hay hay không vẫn phải dựa trên bản năng thẩm mỹ, bản năng nhận thức của loài người. Những gì đẹp, lạ, tinh tế, sâu sắc, cao cả thì phải là hay! Như trưng bầy cho đẹp thì người ta phải trưng hoa chứ không thể đi trưng rác. Trong sáng tác có viết về cái bẩn thỉu, cái ác thì cũng là để hướng người ta đến cái sạch sẽ, cái thiện đức.
             Bàn về thơ thì mênh mông quá. Hôm nay tôi chỉ trích dẫn 2 câu, để xem với Nhà thơ lớn Chế Lan Viên, thơ như thế nào thì ông thích. Trong một bài phê bình của ông, ông đã dẫn ra hai câu:
Tay trồng cây cửu lý hương
Ba năm hai lá người thương gội đầu
Ông bảo mất ba năm chăm sóc mà chỉ được có 2 lá để cho người thượng gội đầu thì đúng là yêu nhau thật. Chỉ có yêu nhau như thế nào thì người ta mới kiên trì như thế chứ. Một cách ca ngợi tình yêu tuyệt vời bằng thơ.  Và thơ như thế chính là thơ hay!
Còn tôi thời còn chông chênh, tôi thấy cái khoảng cách đến trái tim một cô gái là cái bài toán khó giải nhất, nên tôi đã làm thơ về điều đó. Tôi muốn dùng những hình ảnh khác nhau để diễn tả. Nếu hai câu ca dao trên ca ngợi tình yêu bằng sự kiên trì thì tôi ca ngợi tình yêu bằng cách cho nó là cao quý nhất, nó cao vời, tưởng như ta không bao giờ có thể đến được, có được:
                      Có phải em như một vì sao khuya?
                      Rải chi chít những hạt vàng óng ánh
                      Anh là ngọn cỏ dưới gốc cây giá lạnh
                      Có thấy không sao ở nơi chín tầng trời!
 Nó xa cách mênh mông như biển cả: 
                     “Ta như đôi bờ giữa là biển vô tư”.
Còn lần này, tôi cũng diễn tả cái khoảng cách ấy nhưng bằng cách khác:
  

Thứ Sáu, ngày 22 tháng 8 năm 2014

“ngưu tầm ngưu, bọ tầm bọ”



Cách mấy bữa, tivi chiếu GS Châu được Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tiếp. Thấy hơi buồn cười ở chỗ thằng Hà Vũ nó kiện “anh Ba”,  thằng Châu nó lại khen hành động đó như Kinh Kha, nay “anh Ba” lại tiếp Châu long trọng cờ hoa! Chắc do GS đã đóng góp được nhiều cho đất nước nhưng còn là bí mật “cuốc ra” nên chưa công bố cho quần chúng biết.
Vào fb của Thanh Tùng thấy nó tổng hợp cả loạt bài về vị GS tài “ranh” của chúng ta, thì ra GS cũng là bạn tâm giao với thằng Lập “què”, thằng cho cai ngục đóng đinh vào đầu tù binh Việt Cộng là “khai thác thông tin” chứ có gì đâu!
Thật tiếc cho Châu quá! Cứ đàn đúm như trên thì lại thành
ngưu tầm ngưu, bọ tầm bọ” mất! Mà "ngưu" là trâu đấy!
 Nhớ hôm đi họp “lý luận VHNTTW”, tôi ngạc nhiên khi thấy anh Vũ Quần Phương, một bác sĩ nhà thơ lừng danh, đến bên tôi ngồi xuống nói đùa: “Ngồi bên Đông La tí cho lây chút thông minh”. Mình nhớ ngay đến Vũ Hà Văn, con anh, tài toán ngang với Ngô Bảo Châu, nói: “Anh bảo thằng Văn nhà anh làm toán thôi nhé, đừng bắt chước thằng Châu nói lăng nhăng”. Anh bảo: “Anh nói rồi”.
Châu nên chơi với Vũ Hà Văn, Đàm Thanh Sơn thôi, đừng chơi với đám như Lập "què"!
22-8-2014

Thứ Năm, ngày 21 tháng 8 năm 2014

NHỚ MẸ


      Thấy mẹ con chị Thanh Hải Bùi với Lọ Lem trò truyện trên internet thật hay và thật hiện đại làm tôi nhớ đến mẹ tôi. Mẹ tôi cũng đã ở trên trời, nhưng làm sao mà mẹ con tôi tâm sự được đây? Xin trích lại một đoạn tôi viết về đám ma mẹ tôi, mà mấy bà, mấy cô đọc nhiều người cũng đã phải rơi nước mắt

 (Trích)
Mẹ mất rồi, Hồn mẹ có còn không?
(Truyện ngắn)

(Cha mẹ tôi)
   (Một lần gặp “ông sui” còn ở Long An (cả hai đã mất):
Ông ngoại, bà nội, bà ngoại (kế), bà xã, Phương, Huy)
…Đúng 11 giờ trưa, cô em dâu coi thầy bảo phải hạ huyệt trong khoảng 11-12 giờ, quan tài được mấy thằng cháu trong họ khỏe như voi nâng trên vai khiêng ra đầu ngõ đặt lên xe tang kéo tay. Tôi và ông anh đi giật lùi đúng theo tục “cha đưa mẹ đón”. Giữa trưa nắng đến rát cả mặt, nhưng cũng còn hơn mưa. Nhà tôi ở rìa làng nên cách nghĩa địa không xa. Đám ma mẹ tôi không “phương tướng” đuổi quỷ mở đường; không “thể kỳ” ghi câu “Dĩ lĩnh vân mê”; không “minh tinh” ghi chức tước, họ tên, thụy hiệu,… chỉ có hương án, người đánh chiêng và cờ dẫn đường trước xe tang. Cũng không có cảnh con gái trưởng và con dâu trưởng vừa khóc vừa lăn đường thảm thiết. Tục lệ chỉ còn thế, mà nếu có còn đủ thì mẹ tôi, một người chỉ quen cho chứ ít khi biết nhận, sẽ rất ngại khi phải nhận những gì quá long trọng. Sau một lúc, anh em con cháu chúng tôi cùng bà con xóm giềng đã rồng rắn đưa mẹ tôi đến nghĩa địa. Huyệt đào chỗ ruộng lúa đang làm đòng, khoảng nới rộng của nghĩa trang.

(Con cháu ra thăm mộ bà. Cô Vũ Thị Hòa cũng đã đến tận nơi đây)
          Mấy đứa nhóc con đã bị khống chế không cho đến gần huyệt mộ. Cũng chẳng có lễ tế thổ thần, quan tài mẹ tôi được hạ huyệt. Mỗi người cầm một hòn đất ném xuống mộ, tôi tra sách thì biết tục đó gọi là “đi dong nhan”.  Rất nhanh sau đó nấm mộ đã thành hình, vòng hoa được ốp xung quanh, mấy khoanh cỏ được đắp lên để đồ cắm nhang, bát cơm cúng với quả trứng luộc và cắm chiếc đũa vót cho sơ ra như gai nhọn. Chiếc đũa chữ Hán Việt là “khoái”, chữ “khoái” có một nghĩa là lính bắt cướp; cái gai nhọn chữ Hán Việt là “thứ”, “thứ” có nghĩa là đâm chết. Vì vậy, chiếc đũa gai tượng trưng cho một người lính bảo vệ, được người xưa dùng làm bùa trừ ma quỷ.
Thế là cát bụi lại trở về với cát bụi, thân thể mẹ tôi rồi sẽ tan dần vào lòng đất, ngay trên cánh đồng quê này, nơi đã nuôi sống bao đời người dân quê tôi. Một lần tôi đã viết:

Đất như bị lột da vẫn không kịp cho những vụ chiêm mùa
Những vụ mùa xếp hàng chờ nhau đến lượt

Cánh đồng là nguồn mạch của hồn thơ tôi, những câu thơ hay nhất của tôi chính là viết về cánh đồng này, về những người thân yêu. Tôi nhớ hình ảnh ông nội tuổi 70 vẫn mặc áo tơi, còng lưng cuốc ruộng; mẹ tôi còng lưng cấy lúa, dáng cong cong như dáng những nhịp cầu, cùng với vô vàn người nông dân đã bắc nên cây cầu bằng xương thịt, bằng bao nỗi khó nhọc, không phải để xe cộ đi qua mà tất cả, từ lịch sử, niềm vinh quang cho đến cả nền văn minh đã đi trên đó. Thử hỏi loài người không có hạt lúa củ khoai do những người nông dân làm ra thì sẽ đi được tới đâu, không bước nổi trên mặt đất chứ nói gì đến những nền văn minh! Nhưng loài người vốn bất công và bội bạc, những người cao quý nhất lại được coi là thấp kém nhất, những sản phẩm do họ làm ra, không có chúng cuộc sống sẽ không tồn tại, lại được định giá rẻ mạt nhất. Người nông dân được mùa thì mất giá, còn mất mùa thì mất ăn luôn, mãi mãi luôn là tầng lớp nghèo khổ nhất. Ngược lại, người ta đã bầy ra đủ thứ trò, trong đó có không ít những thứ nhăng nhít, rồi xúm vào sơn phết, tôn vinh những cái mà không có chúng cuộc sống chẳng sao cả, để rồi đầu cơ trục lợi qua chính những trò đó. Từ những suy nghĩ đó tôi đã viết:

Cong cong như lưng ong
Cong cong như lưng tôm
Như mẹ tôi
Như ông nội tôi
Như Tổ Tiên tôi
Những nhịp cầu
Trên bao cánh đồng quê

Không phải bằng sắt thép bê tông
Những nhịp cầu xương thịt
Không phải để dòng sông chảy qua
Mà máu chảy
Không phải để xe cộ đi qua
Mà lịch sử đi qua

Trên đó có bước đi của nền văn minh
Có bước đi của niềm vinh quang

Cuộc sống đã vươn tới những tầm cao nhất
Luôn ở tầng thấp nhất những nhịp cầu.

Thôi mẹ hãy an nghỉ. Cầu mong Trời Phật phù hộ độ trì cho linh hồn mẹ được siêu thoát và sớm được tái sinh đúng như Phật dạy: “Chúng sanh nào tình và tưởng bằng nhau thì sẽ phát sinh vào cõi người… Bởi tưởng là thông sáng, tình là u mê. Nếu tình và tưởng ngang bằng nhau thì không lên và cũng không đi xuống”. Trước sáu cõi, thần thức có thể được đầu thai vào cõi cao hơn, sung sướng hơn cõi người, nhưng con chỉ cầu xin Trời Phật cho mẹ con được trở lại cõi người, cái cõi có lắm gian nan, lắm khổ đau, nhưng cũng nhiều niềm vui này, để rồi các con lại được làm con của mẹ, các cháu lại được làm cháu của bà, cứ thế mãi mãi, vô lượng kiếp!...