VỀ TRUYỆN NGẮN “CHUYỆN VỀ HAI NGƯỜI”
Bài trước tôi viết “Ngay từ năm 1982 của thế kỷ trước, tôi mới hai mấy tuổi đã viết truyện ngắn đầu tay “Chuyện về hai người” cũng có những câu đối thoại như Phim “Lằn ranh””, chính xác hơn là năm 1983. Thật kỳ lạ, sau khi gặp Nhà thơ Anh Thơ, tôi không chỉ làm thơ mà còn viết văn, viết phê bình, viết chính luận một mạch cho đến tận bây giờ, không phải học ai cả. Nội dung truyện tôi viết chính là cuộc đấu đá đã khiến cái Viện Công nghiệp Dược của chúng tôi tan nát, mà tôi là nạn nhân bị nặng nhất. Hiện bạn fb của tôi có mấy người từng làm ở viện đó, trong đó có chị Lợi dược sĩ là vợ Nhà thơ Thái Thăng Long, người có nhiều gắn bó với cuộc đời tôi.
Có một bạn đọc là anh Phuc Minh Nguyen tâm sự có cha làm ở ngành Y, biết những chuyện không hay, tôi trả lời là cái Viện Dược của tôi bị tan nát nhưng người lãnh đạo ngành Dược trong BYT hồi ấy về sau lại được phong anh hùng.
Hồi ấy Bộ Y tế đã có tham vọng tự làm ra phần nào hoạt chất của Ngành Dược nên đã thành lập ra viện của chúng tôi. Tên viện có chữ công nghiệp nghĩa là muốn tiến hành những công trình nghiên cứu đến tận giai đoạn tạo ra được những quy trình sản xuất các hoạt chất ở quy mô công nghiệp, chấm dứt tình trạng nghiên cứu xong, cất kết quả vào ngăn kéo!
Tác giả của chiến lược đó chính là bác Đoàn Hữu Sử, từng là giám đốc xí nghiệp dược đầu tiên của VN, và rồi cũng chính là viện trưởng viện của chúng tôi. Một phụ nữ dưới quyền, cộng tác thân thiết với bác là TS Hoá dược Vũ Thị Dau người đã sang trường ĐH Tổng hợp chọn xin chúng tôi về viện. Chúng tôi đã được làm công việc của những nhà nghiên cứu khoa học thật sự. Giai đoạn đó cũng là lúc tôi gặp Nhà thơ Anh Thơ, đã khiến tôi dấn thân vào con đường văn chương, tuy “không được gì” nhưng từ cơ duyên đó tôi đã gặp bà xã tại nhà cô Anh Thơ dẫn đến chuyện tôi lấy vợ sinh con và người chủ hôn đám cưới của tôi không ai khác chính là bác Sử Viện trưởng.
Nhân vật “bác Viện trưởng” hình mẫu chính là bác Sử, tôi đặt tên là Huấn, người anh em cô cậu với cha tôi. Bác Sử cũng ở khu tập thể, chung một bức tường với nhà anh Thái Thăng Long. Câu chuyện là có thật nhưng để thành văn phải hư cấu. Trang fb phù hợp chuyện đưa tin, ngắn, không hợp đăng nguyên bản tác phẩm văn chương, nên hôm nay tôi chỉ trích đăng những ý trong truyện mà bài trước tôi viết giống Phim “Lằn ranh”, đăng lên bạn đọc bảo vẫn nóng hổi tính thời sự. Đó là vấn nạn trong công tác cán bộ, những kẻ bất tài thất đức nhưng lại giỏi luồn lách, đã thành ông nọ bà kia, rồi bị kỷ luật, bị tù làm mất lòng tin của nhân dân vào chế độ.
16-11-2025
ĐÔNG LA
CHUYỆN VỀ HAI NGƯỜI
(Trích)
…
Đó chính là câu chuyện về hai người. Chuyện ông viện trưởng và ông viện phó “đánh nhau”. Nhưng nói cho đúng hơn là việc ông viện phó “đánh” ông viện trưởng, ông viện trưởng không thèm chấp, thế là bị thua. Chúng tôi là lính phe ông viện trưởng nên bị vạ lây. Riêng mình tôi là trường hợp đặc biệt, có một không hai, thì bị nặng hơn.
Ông viện trưởng là ông Huấn, ngày ấy 58 tuổi, người cao gầy như cây sậy. Mặt xương, mắt sâu, mũi cao, miệng nhỏ, cằm dài, lưng hơi khòng, tay dài… Nói chung là dáng của một “con mọt sách”, một người làm việc bằng trí tuệ cao sâu. Ông là một trong những đầu đàn của ngành. Ông từng làm giám đốc xí nghiệp dược đầu tiên của nước ta, xí nghiệp số 1. Ông viện phó, ông Đức, người sau này hạ ông nốc-ao, cũng ở đó. Nhưng chỉ có một địa vị khá khiêm tốn, là một nhân viên phòng tài vụ. Một thời, thế của ông viện trưởng khá mạnh. Ông có tài, có uy tín, và đặc biệt, có ông chú là bộ trưởng. Ông luôn được giao những công việc mũi nhọn của ngành. Ngay hồi chiến tranh, nước ta chưa có quan hệ rộng với các nước phương tây, nhưng ông đã từng “Bước chân tôi đã giẫm nát đất Pháp” – Một lần ông đã nói thế. Còn ông viện phó thì học qua loa, kiếm được cái bằng kinh tế, rồi đi B. Nhưng không phải đánh đấm như người ta, mà ở tuyến sau, cũng trong ngành dược. Hồi trong rừng, ông có quen thân với một nhân vật quan trọng, bởi sau này ông ta sẽ làm thứ trưởng, là một chỗ dựa quan trọng cho ông. Như vậy, thế lực của hai bên tương đối cân bằng. Một ông nhiều tài, có chú là bộ trưởng; một ông ít tài nhưng lại có công đi B, có đàn anh là thứ trưởng. Về sức khoẻ thì hai ông có vẻ ngang nhau, ông viện trưởng bị đau dạ dầy kinh niên, ông phó thì bị nhồi máu cơ tim. Nhưng chú cháu ông viện trưởng có một bất lợi là tuổi tác nhiều hơn bên kia.
***
Trước đây, viện chúng tôi là một xí nghiệp dược lớn, gồm một số hãng bào chế trước giải phóng gộp lại. Ông Đức làm giám đốc. Ông thực sự là vua một xứ. Làm sao ông không là vua được khi một lúc tiếp quản rồi cai quản một lô những cơ sở vật chất đầy giá trị, gồm những phòng thí nghiệm hiện đại, tiện nghi, những công xưởng máy móc tiên tiến và biết bao nguyên liệu dược đắt tiền. Ông giám đốc chọn một biệt thự sang trọng 2 tầng lầu, nhà của ông chủ cũ, khuôn viên có hòn non bộ, có bể bơi, và trồng một loại cỏ không biết cỏ gì mà cứ mịn như nhung. Rồi ông phân phát bổng lộc cho thần dân: Nhà cửa, chức vụ, lương bổng… Đã có một triều đình nhỏ được thiết lập ở nơi đây. Tôi từng tưởng chỉ có nơi này mới như thế. Nhưng sau này, khi chuyển đến một vài cơ quan khác, tôi cũng lại gặp như vậy. Ở đó, cũng có những ông vua con, có quyền ban phát và sinh sát. Khi có quyền, họ đã coi cơ quan nhà nước là của nhà mình. Liệu có phải, còn có một điều gì đó chưa hoàn thiện đã tạo đất sống cho những con người này, những người đã chung sức làm cản bước tiến của xã hội, gieo tai ương cho những lương dân.
Nhưng rồi cơ quan của nhà nước thì phải là của nhà nước. Bộ đã quyết định thành lập một viện nghiên cứu trên cơ sở xí nghiệp của ông vua Đức, dù ông có muốn hay không. Một viện có nhiệm vụ chuyển những công trình nghiên cứu thành những quy trình công nghệ, có thể sản xuất được những nguyên liệu dược mà nước ta gần như vẫn phải nhập hoàn toàn. Đây là một tham vọng vô cùng lớn và đúng đắn của lãnh đạo Bộ Y tế. Bởi một đất nước phát triển không thể là một đất nước cứ mãi giống như một xí nghiệp khổng lồ chuyên gia công nguyên liệu cho nước ngoài. Ông Đức thì không có một sợi tri thức dược nào, nên không tài nào làm lãnh đạo một viện quan trọng và to như thế được. Ông chuyển xuống làm phó, phụ trách phần sản xuất vẫn được giữ lại của viện. Ông Huấn được chọn làm viện trưởng. Thế là quân và tướng ngày xưa gặp lại nhau. Nhưng ông lính ngày xưa giờ đã thành phó tướng. Dù đã tiến bộ vượt bậc so với thuở ấy nhưng ông hoàn toàn không thỏa mãn vì đang là vua. Ngày ngày, người lái xe phải đưa rước hai ông đi làm bằng chiếc xe con nên người ta nói hai ông này đội chung xe nhưng không đội chung trời. Và vì thế mà chiến tranh đã xảy ra.
***
Là người từng trải, ông viện trưởng rất biết ông viện phó hoàn toàn không chấp nhận sự thay đổi này, nhưng ông không quan tâm lắm. Ông có quá nhiều việc phải làm, những công việc đòi hỏi toàn bộ tâm sức người ta, trí tuệ người ta… Nhưng ông đâu biết, một con rận cũng có thể làm khó chịu cho một con sư tử; một con kiến khi chui được vào tai một con voi cũng có thể làm nên chuyện; mà ông viện phó thì lại hoàn toàn không phải là một con rận, một con kiến. Ông ít tài giành cho ông việc nghiên cứu nhưng lại nhiều mưu.
Ban đầu, chúng tôi được ông viện trưởng giao cho một số công việc… Tất cả công việc được bà trưởng phòng còn xinh đẹp chỉ huy trực tiếp. Chúng tôi gọi bà là cô hàm nghĩa teacher. Bà từng học đại học ở Liên Xô, làm phó tiến sĩ ở Đức. Bà luôn nói, bà có học nhiều hơn, có kinh nghiệm nhiều hơn, nhưng không thông minh bằng chúng tôi. Tôi biết bà chân thành. Bởi muốn chân thành, người ta cần có một sự thông minh mà bà cũng là một người thông minh. Và có mất gì đâu khi nói lên một sự thật để được việc…
Ông viện trưởng, sau khi bị cắt dạ dày tí chết, kỳ này lại khá khỏe mạnh. Ông thường đi Đồng Nai, bàn bạc việc triển khai xây dựng một nhà máy sản xuất tinh bột dược dụng từ củ sắn (khoai mì). Đây là một công trình đơn giản về khoa học, chỉ có một số vấn đề về công nghệ cần phải giải quyết cho phù hợp với khả năng của một viện mới thành lập. Ông muốn tác phẩm đầu tiên của viện phải thành công.
Lúc này tôi thấy ở viện bắt đầu có những tiếng xầm xì. Chị phục vụ ở phòng thí nghiệm nói:
…
- Người ta còn nói trong bữa liên hoan bữa trước, ổng lấy mấy ký thịt, bắt chú gì giữ mộc đó mang về nhà. Ổng cũng lấy đồ của cơ quan về xài nhiều lắm. Nói đến đây, chị ghé sát tai tôi thầm thì, vẻ quan trọng: - Người ta còn nói ổng cặp bồ với cô trưởng phòng mình nữa đó.
Thật bậy bạ, toàn những điều bịa đặt! Mấy ký thịt không là gì nhưng có thể làm vấy bẩn danh dự của một con người, hạ nhục một con người. Ai nghĩ ra được trò này thật nham hiểm. Vì mải làm việc, chúng tôi đã không nhận ra sự đối xử bất công thuộc lĩnh vực ông viện phó phụ trách. Phòng làm việc của chúng tôi thua xa những phòng hành chính, nghiệp vụ. Phòng ở tại khu tập thể thì thua xa công nhân. Nghe nói, ông Đức còn bí mật sang trường trả chúng tôi lại nữa. Tôi ngạc nhiên lắm…
***
Cái hôm đáng nhớ ấy, vừa ở Đồng Nai về, ông viện trưởng đã triệu tập một cuộc họp với phòng chúng tôi…
Có ai ngờ rằng, đây chính là cuộc họp cuối cùng của ông về công việc với chúng tôi với tư cách Viện trưởng. Bởi khi họp xong thì ông nhận được một điều vô cùng bất ngờ, đó là cái quyết định về hưu. Nghe đâu đã có một bản tố cáo ông gồm 10 điểm gửi lên bộ. Tôi không quan tâm lắm chuyện 10 điểm ấy là gì, bởi ai cũng biết đó là một sự bịa đặt. Tôi biết thực chất có một nguyên nhân khác khiến ông phải về hưu. Đó là việc ông chú ông, ông bộ trưởng, cũng đã về hưu. Có những sự việc, vỏ ngoài có vẻ rất phức tạp, nhưng cái cốt lõi thì lại vô cùng đơn giản.
Chiều ấy, tôi xuống nhà ông. Ông cũng ở một căn hộ trong khu tập thể như chúng tôi, tuy có rộng rãi, tiện nghi hơn. Hai ông bà ở cùng với người con thứ hai, bộ đội mới phục viên, đang kiếm việc làm. Tôi bước vào phòng thấy hai ông bà đang ăn cơm. Tôi thấy rất rõ những nét đau đớn trên khuôn mặt ông. Cái kết quả ban chiều như một lưỡi dao tàn bạo đã khắc sâu thêm những nếp nhăn vốn đã dầy, đã chi chít trên đấy. Tôi bỗng cảm thấy mình thật vô duyên. Ông đang cần một sự yên tĩnh. Ông đã phải chịu một nỗi đau quá lớn, nỗi đau khi bất ngờ bị dứt ra khỏi những gì ông yêu quý nhất, những gì mà cả cuộc đời ông đã gắn bó, đã hy sinh. Ông như một người mẹ đột nhiên bị dứt khỏi tay đứa con thơ đang cần sự chăm sóc của mình. Với ông, công việc là tất cả, công việc không đơn thuần là công việc mà như một sứ mệnh, là cả một sự nghiệp. Ông luôn làm việc cần cù như một nông dân và say mê như một nghệ sĩ.
Thấy tôi, ông buông đũa, nói tôi ra ngoài ban-công uống nước. Ban-công khá rộng, có kê bộ sa-lon bằng mây, tán mấy cây mận trồng dưới sân xòa vào. Ông pha nước, tay run run. Tôi thấy mí mắt ông dầy lên. Cả hai chúng tôi đều thấy khó bắt đầu câu chuyện. Cuối cùng ông đã mở lời:
- Khi làm lớn các cậu nên cẩn thận, nhiều thông số sẽ khác đi đấy. Cả khâu tinh chế cũng rất quan trọng, phải cố gắng làm được sản phẩm đạt tiêu chuẩn dược dụng.
- Bọn cháu cũng chán bác ạ. Không còn hứng thú để làm việc nữa.
- Cuộc đời là thế đấy. Nhưng các cậu còn trẻ, phải ráng mà làm việc. Với tôi, chỉ có công việc mới có ý nghĩa, còn lại mọi thứ đều phù phiếm cả. Có hai loại người, một loại sống vì công việc, bị công việc nó cuốn vào. Cậu thấy đấy, làm được việc gì đó cho tử tế có phải dễ dàng đâu. Còn một loại thì không có chuyên môn gì, sống không vì công việc gì. Vì thế, họ không có một niềm say mê nào cả, nhưng lại lắm tham vọng. Không có khả năng mà lại tham vọng, tất sẽ sinh thủ đoạn, sẽ hại người thôi. Tiếc là bọn này lại thành đạt khá nhiều trong cuộc đời. Đó chính là những người có quyền có chức nhưng lại làm việc bằng đầu óc người khác. Vì lợi ích cá nhân, họ sẵn sàng làm mọi chuyện…
- Mọi người đều thấy vừa rồi ông Đức đã làm nhiều chuyện mờ ám, không lẽ trên đồng tình với cái sai sao?
- Cuộc đời có nhiều cái tế nhị lắm, các cậu còn trẻ chưa biết hết đâu. Thực ra vừa qua tôi cũng sai, chỉ biết chú tâm vào công việc mà không đề phòng. Tôi chỉ muốn tạo ra những quy trình tối ưu, từ người nghiên cứu, người phục vụ đến người sản xuất, rồi sẽ hiểu nhau. Không ngờ, họ lại sợ chính những quy trình ấy đào thải họ. Mà chuyện này thực ra cũng không phải chỉ là chuyện cái ghế đâu. Từ khi viện được thành lập, nhiều chuyện làm ăn mờ ám phải đình lại…
***
Như tôi đã nói, cơ quan nhà nước thì phải là của nhà nước. Ông viện phó không có chuyên môn nên không thể muốn làm gì thì làm, không thể lên viện trưởng được. Bộ cử ông An xuống. Ông An thì “hiền” hơn, lại thuộc diện “đàn em” ông viện trưởng cũ. Tuy chúng tôi không được ưu đãi, nhưng công việc đòi hỏi phải có chúng tôi, nên không sao cả, dù cũng có khổ.
Ông An về được ít hôm thì tổ chức một cuộc họp với các cán bộ nghiên cứu. Chúng tôi tập trung ở hội trường. Khi chiếc xe con dừng lại trước phòng họp, cửa vừa mở thì mọi người vô cùng ngạc nhiên: Ngồi cạnh ông An là ông viện trưởng cũ.
Chúng tôi mừng lắm, như một chuyến đi xa được gặp lại người thân.
Cuộc họp bắt đầu, Ông An trình bày chiến lược phát triển của ngành, nhiệm vụ của viện. Ông trân trọng mời ông viện trưởng cũ tiếp tục làm cố vấn khoa học cho viện. Với ông viện trưởng cũ như thế là quá đủ. Ông phát biểu cảm ơn và trình bày những ý kiến về hướng nghiên cứu của viện. Chúng tôi đang lắng nghe thì thấy bên ngoài bỗng có tiếng ồn ào. Tôi nhìn ra thấy cửa phòng ông viện phó xúm lại rất nhiều người. Mọi người trong phòng ùa ra. Tôi len lên thì thấy mặt ông ấy xám ngắt, như chuẩn bị ngất. Ông ấy vốn bị nhồi máu cơ tim mà. Chiếc xe con lập tức được nổ máy. Khi mấy chị phòng y tế dìu ông ra xe, ông thều thào:
- Không… tôi không… Tôi không… hại…
Cánh cửa xe đóng lại. Chiếc xe lao vút về hướng bệnh viện Thống Nhất.
***
Tối ấy tôi mừng lắm. Tôi lại xuống nhà ông viện trưởng cũ. Hôm nay ông cũng vui. Chúng tôi lại ngồi nói chuyện với nhau ở bộ sa-lon mây ngoài hiên…
Tôi hỏi:
- Sao ông Đức đang khỏe mạnh lại bị bệnh đột ngột thế bác?
Ông không trả lời tôi mà nói:
- Cậu ạ, không phải quan trọng là người ta đã được, đã mất cái gì. Những cái được mất mang tính chụp giật ấy. Chúng không bền. Mà quan trọng hơn là người ta có cái gì. Có thể có những bất công, những không may, nhưng khả năng của mỗi người thế nào rồi cũng sẽ được thể hiện, sẽ được khẳng định, rồi cũng sẽ được công nhận thôi. Miễn là người ta phải có ý chí. Chẳng thể che đậy cũng chẳng thể thổi phồng chuyện gì mãi được đâu. Thời gian là quan tòa nghiêm khắc lắm…
***
Sau đó, cả phòng chúng tôi đi thực tập ở nước ngoài hết, công việc đòi hỏi như vậy. Tôi cũng có trong danh sách nhưng không được đi vì có viết một truyện ngắn “Chuyện về hai người”. Như tôi đã nói, thế lực của ông viện phó vẫn rất mạnh vì có một ông thứ trưởng đỡ đầu. Ai cũng nói với tôi, công nhận tôi tốt thật nhưng ngu, vì có ai lại đi bênh một ông về hưu chống lại người đang nắm đầu mình bao giờ. Nhưng phải đến tận lúc ông An nghỉ, một bà đàn em ông viện phó lên viện trưởng, chị ruột bà này cũng lên thứ trưởng, tôi mới bị dính đòn, bị nốc-ao hoàn toàn. Phòng tôi sau này rồi cũng tan tác hết. Bà trưởng phòng khi chạy sang trường Tổng hợp cứ áy náy:
- Tôi có lỗi với các em. Thật tiếc! Các em thực sự là những tài năng.
1983
ĐÔNG LA
